W obliczu kryzysu człowiek często szuka ukojenia i oparcia, które pozwoli mu przetrwać trudne chwile. Niezastąpionym źródłem takiego wsparcia okazują się zwierzęta – obecne, lojalne i wolne od ocen. Ich rola wykracza poza zwykłe towarzystwo, stając się realną pomocą emocjonalną, zdrowotną i społeczną.
Kryzys psychiczny lub społeczny to stan nagłego zaburzenia równowagi, w którym jednostka odczuwa ograniczone możliwości radzenia sobie z obciążeniami emocjonalnymi i środowiskowymi. W literaturze psychologicznej coraz częściej podkreśla się znaczenie alternatywnych źródeł wsparcia, w tym relacji człowieka ze zwierzęciem. Obecność zwierząt może stanowić istotny czynnik wspierający proces radzenia sobie z trudnościami, wpływając zarówno na dobrostan psychiczny, jak i zdrowie fizyczne oraz społeczne funkcjonowanie jednostki.
Wstęp
Czym jest kryzys?
W psychologii kryzys to stan, w którym człowiek doświadcza trudności przekraczających jego aktualne możliwości radzenia sobie w danej sytuacji. Towarzyszy mu silny stres, poczucie bezradności oraz dezorganizacja codziennego funkcjonowania. Kryzys może stanowić zarówno zagrożenie, jak i szansę na rozwój – w zależności od tego, czy jednostka otrzyma odpowiednie wsparcie i wypracuje mechanizmy radzenia sobie z zaistniałą sytuacją czy też nie.
Przykłady kryzysu w życiu człowieka:
- kryzys rozwojowy – np. wejście w okres dojrzewania, kryzys wieku średniego, przejście na emeryturę,
- kryzys sytuacyjny – nagła utrata pracy, rozstanie, rozwód, poważny wypadek, choroba,
- kryzys traumatyczny – doświadczenie przemocy, udział w katastrofie, bycie świadkiem śmierci,
- kryzys egzystencjalny – poczucie braku sensu życia, zwątpienie w wartości i dotychczasowe cele,
- kryzys środowiskowy – np. trudności adaptacyjne po przeprowadzce czy migracji.
Zwierzęta jako czynnik wspierający zdrowie i dobrostan człowieka
Interakcje ze zwierzętami wywierają korzystny wpływ na parametry fizjologiczne, takie jak ciśnienie krwi, tętno czy poziom hormonów stresu, a także sprzyjają regulacji emocji i budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Bliskość zwierzęcia staje się zatem nie tylko źródłem przyjemności, ale także naturalnym czynnikiem wspierającym proces adaptacji do sytuacji trudnych.
Głaskanie psa czy wsłuchiwanie się w mruczenie kota prowadzi do wzrostu poziomu oksytocyny – hormonu odpowiedzialnego za więź i poczucie bliskości – oraz jednoczesnego spadku kortyzolu, zwanego hormonem stresu. Mechanizm ten nie tylko obniża napięcie emocjonalne, ale także stabilizuje reakcje organizmu, co sprzyja lepszemu radzeniu sobie z nagłymi kryzysami, takimi jak utrata bliskiej osoby czy problemy zawodowe. Z punktu widzenia psychologii zwierzę pełni funkcję tzw. bezpiecznej bazy, “oferując” człowiekowi: brak ocen oraz swoją stałą obecność, która – jak już wspomniano – pozwala na regulację emocji, poprawę nastroju i odzyskanie zdolność do racjonalnej oceny rzeczywistości.
Pozytywny wpływ zwierząt widoczny jest również w kontekście budowania długofalowego zdrowia psychicznego. Regularny kontakt ze zwierzęciem sprzyja łagodzeniu objawów depresyjnych i poprawia ogólny nastrój. W literaturze opisuje się także zjawisko „social buffering”, czyli zmniejszania reakcji stresowej poprzez obecność innej istoty – w tym przypadku zwierzęcia, które zapewnia poczucie stałego wsparcia. Obecność czworonoga w domu może zatem pełnić funkcję profilaktyczną, chroniąc przed rozwojem problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak stany depresyjne.
Zwierzęta wpływają również na zdrowie somatyczne, pośrednio motywując do większej aktywności fizycznej. Świetnym przykładem są właściciele psów, którzy zmuszeni są do codziennych spacerów, co w dłuższej perspektywie sprzyja poprawie wydolności organizmu, kondycji i ogólnej sprawności.
Nie bez znaczenia pozostaje także rola zwierząt w rozwoju empatii i odpowiedzialności. Opieka nad żywą istotą uczy dzieci i młodzież wrażliwości na potrzeby innych, a także rozwija umiejętności planowania i wytrwałości.
Terapie z udziałem zwierząt
Dogoterapia, felinoterapia i hipoterapia to najpopularniejsze formy terapii z udziałem zwierząt, które wspierają leczenie, rehabilitację i rozwój psychofizyczny człowieka.
Dogoterapia – wykorzystuje kontakt z psami w pracy terapeutycznej. Prowadzona jest m.in. w szkołach, przedszkolach, domach opieki i szpitalach. Pomaga dzieciom w spektrum autyzmu, osobom z niepełnosprawnościami intelektualnymi, seniorom cierpiącym na demencję, a także pacjentom zmagającym się ze stresem czy depresją. Psy motywują do aktywności, poprawiają koncentrację, wspierają w budowaniu relacji społecznych, a także pomagają łagodzić ból przy ćwiczeniach rehabilitacyjnych.
Przykładem praktycznego zastosowania terapii z udziałem zwierząt są psy asystujące przygotowane do pracy z weteranami cierpiącymi na zespół stresu pourazowego (PTSD). Wspierają one swoich opiekunów w codziennych aktywnościach oraz zmniejszają nasilenie objawów zaburzenia. Do ich zadań należy m.in. wybudzanie w trakcie koszmarów, odciąganie uwagi od sytuacji wywołujących lęk czy przerywanie napadów paniki. Oferują również poczucie bliskości i akceptacji, co redukuje izolację społeczną i daje większe poczucie bezpieczeństwa w otoczeniu publicznym.
Felinoterapia – polega na terapii z udziałem kotów, szczególnie skuteczna w placówkach opiekuńczych, hospicjach czy domach seniora. Koty swoją obecnością obniżają poziom stresu, zmniejszają poczucie samotności i wspomagają wyciszenie emocjonalne. Felinoterapia sprawdza się zwłaszcza u osób starszych, chorych przewlekle, pacjentów onkologicznych czy u dzieci, które potrzebują wsparcia emocjonalnego.
Hipoterapia – wykorzystuje jazdę na koniu i jego ruch w rehabilitacji. Stosowana jest w ośrodkach terapeutycznych i stadninach specjalizujących się w pracy z osobami z niepełnosprawnościami. Pomaga dzieciom z mózgowym porażeniem dziecięcym, zespołem Downa, czy zaburzeniami psychoruchowymi, a także osobom w spektrum autyzmu. Umożliwia poprawę równowagi, napięcia mięśniowego, koordynacji ruchowej, a także wzmacnia poczucie własnej wartości.
Zwierzę jako towarzysz w codziennym kryzysie
Drobne, codzienne trudności (przepracowanie, konflikty interpersonalne, chwilowa izolacja) często nie wymagają interwencji klinicznej, lecz wsparcia, które przywróci równowagę emocjonalną. Zwierzę może pełnić taką rolę przez wzmacnianie rutyny, zapewnianie zadań dnia codziennego i umożliwianie natychmiastowych, prostych działań regulujących nastrój.
Opieka nad zwierzęciem wymusza strukturę (wyprowadzanie, karmienie), co przeciwdziała chaotycznemu funkcjonowaniu i pomagają zachować podstawowe codzienne rytuały.
Społeczny wymiar wsparcia za pośrednictwem zwierząt
Zwierzęta wpływają na funkcjonowanie społeczne jednostki — ułatwiają inicjowanie rozmów, tworzą przestrzeń i pretekst do spotkań (parki, wybiegi, grupy właścicieli), a także sprzyjają budowaniu poczucia przynależności.
Zwierzę działa jako „społeczny magnes” — obecność psa często inicjuje interakcje między nieznajomymi; zwierzęta pełnią funkcję sygnału zaufania i łagodzą pierwsze napięcia społeczne.
Podsumowanie
Już 10 minut spędzonych na zabawie z psem lub kotem może zmniejszyć poziom kortyzolu, dlatego dla wielu ludzi zwierzęta odgrywają kluczową rolę wspierającą w kryzysie. Ich obecność buduje nadto więzi społeczne i uczy empatii, co czyni je nie tylko towarzyszami, ale także sprzymierzeńcami człowieka w najtrudniejszych chwilach.
Należy jednak podkreślić, że obecność zwierzęcia, chociaż jest cennym uzupełnieniem procesu terapeutycznego, nie stanowi zamiennika profesjonalnej opieki psychiatrycznej ani psychoterapii.
mgr Karolina Kulczyńska