W ostatnich latach coraz więcej mówi się o zaburzeniach neurorozwojowych: w szkołach podstawowych drugiego kwietnia organizowany jest dzień autyzmu, wiele sklepów proponuje ciche godziny dla osób wrażliwych, książki psychologiczne, poradniki o spektrum czy ADHD są powszechne i ich oferta staje się coraz bogatsza. Wzrost psychoedukacji o zaburzeniach czy chorobach psychicznych często prowadzi do zwiększenia liczby diagnoz, zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych. Niektórzy dorośli po usłyszeniu, że są w spektrum autyzmu (ASD), zadają sobie pytanie, czemu nikt tego wcześniej nie zauważył?
Średni wiek, w jakim osoby w spektrum otrzymują diagnozę to 5 rok życia (Russell i in., 2025). Diagnoza ASD w tak młodym wieku pozwala na zapewnienie dziecku odpowiedniego wsparcia w kolejnych etapach edukacyjnych czy poszerzenie jego zdolności funkcjonowania w grupie dzięki takim zajęciom jak Treningi Umiejętności Społecznych (określane też jako TUS-y). Psychoedukacja rodziców i nauczycieli dziecka z rozpoznaniem ASD zwiększa zrozumienie zachowań wynikających ze spektrum. Wszystkie interwencje psychologiczno-pedagogiczne mogą się zatem przyczynić do lepszej adaptacji i poprawy jakości życia.
Co przyczynia się do późniejszej diagnozy?
Różne czynniki mogą wpływać na to, że ktoś nie został wysłany na badanie w dzieciństwie: zaczynając od wspomnianej już, istniejącej w przeszłości stosunkowo niskiej świadomości społecznej na temat tego zaburzenia. Dziesięć, piętnaście czy dwadzieścia lat temu, w powszechnej populacji obraz ASD był sztywny i jednolity: mały chłopiec niezwykle zaabsorbowany pociągami, celowo izolujący się od innych dzieci, niewerbalny, machający rękami i reagujący krzykiem na intensywne światło. Jeśli dziecko nie pasowało do tego opisu, na przykład za dobrze radziło sobie w relacjach z rówieśnikami, nie reagowało gwałtownie na bodźce lub dużo mówiło, nie brano pod uwagę, że mogło być autystyczne.
Niektórzy rodzice otrzymują sugestie o diagnozie od wychowawców swoich dzieci, lecz z niej nie korzystają z wielu różnych powodów: mogą obawiać się stygmatyzacji, jakiej ich dziecko by doświadczyło ze strony rówieśników czy nauczycieli, nie ufają specjalistom zdrowia psychicznego, uważają, że prezentowane przez dziecko zachowania są „normalnie”, bo większość osób w najbliższej rodzinie również przejawia takie same cechy – spektrum autyzmu jest zaburzeniem o wysokim wskaźniku dziedziczności (Monica i in., 2025).
Warto także zaznaczyć, że płeć wpływa na ilości diagnoz – chłopcy o wiele częściej od dziewczynek są poddawani badaniom (Hendrickx, 2018). Spektrum autyzmu jest powszechnie uważane za zaburzenie „męskie”, częściej kojarzy się z małymi chłopcami niż dziewczynkami. Klasyfikacje diagnostyczne, takie jak DSM-5 czy ICD-10, nie są wyczulone na różnice międzypłciowe. Kobiecy fenotyp ASD może umykać specjalistom, którzy nie pogłębili swojej wiedzy, ze względu na jego charakterystyczną cechę: maskowanie (nazywane też kamuflażem) – to mechanizm obronny, stosowany świadomie bądź nieświadomie by ukryć cechy nieakceptowane przez otoczenie. Chociaż maskowanie cech autystycznych nie dotyczy tylko dziewczynek, to jest u nich częstsze (McQuaid i in., 2021).
Konsekwencje późnej diagnozy
Brak diagnozy w dzieciństwie, paradoksalnie i wbrew temu czego spodziewają się niektórzy rodzice, może prowadzić do większej stygmatyzacji ich dziecka. Brak właściwego wsparcia ze strony nauczycieli oraz edukacji rówieśników przyczynia się do dręczenia, braku bliskich relacji z osobami spoza rodziny i poczucia odsunięcia od grupy. Brak interwencji ze strony innych dorosłych przyczynia się do dłuższego względem rówieśników polegania na rodzicach w trudnościach życia codziennego. Niektóre badania osób, które otrzymały diagnozę ASD w dorosłości, wskazują na doświadczanie przez nich stanów lękowych, epizodów depresyjnych, a także myśli samobójczych (Lupindo i in., 2022).
Późne diagnozy często wiążą się też ze zjawiskiem nazywanym wypaleniem autystycznym (ang. autistic burnout). Ten stan charakteryzuje chroniczne przemęczenie psychiczne i fizyczne, tendencja do izolacji, pogorszenie funkcjonowania w pewnych obszarach życia, stany dysocjacyjne czy nasilenie cech autystycznych (Hinze, Attwood, Garnett, 2024).
Dlaczego warto się zdiagnozować będąc dorosłym?
Kiedy jesteśmy w stanie coś nazwać, staje się to dla nas bardziej zrozumiałe i znajome. Myśl „coś jest ze mną nie tak, jestem dziwny i nigdzie nie pasuję” rodzi większy dyskomfort niż przekonanie „jestem w spektrum autyzmu, więc zachowuję się inaczej niż inni”. Diagnoza, nawet późna może zatem przynieść dużą ulgę oraz pomóc w samoakceptacji. Diagnoza w dorosłości daje zrozumienie: wyjaśnia, dlaczego działam w taki, a nie inny sposób. A kiedy wiem, z czego wynikają moje trudności, łatwiej mi znaleźć zdrowe strategie, by lepiej funkcjonować.
Sarah Hendrickx miała 43 lata, kiedy sięgnęła po diagnozę spektrum. Na odkrycie siebie nigdy nie jest za późno.
Literatura:
Hendrickx, Sara. (2018). Kobiety i dziewczyny w spektrum autyzmu. Od wczesnego dzieciństwa do późnej starości. (I). Wydawnictwo Uniwesytetu Jagiellońskiego.
Hinze, Emma, Attwood, Tony, i Garnett, Emma. (2024, luty 11). Understanding Autistic Burnout: When the World Becomes Overwhelming. Attwood & Garnett events. Dostęp: 10.04.2026
Khanh, T. L., i Mai, T. L. A. (2023). Stigma among Parents of Children with Autism: An Integrative Review. 27(3).
La Monica, I., Di Iorio, M. R., Sica, A., Rufino, F., Sotira, C., Pastore, L., i Lombardo, B. (2025). Autism Spectrum Disorder: Genetic Mechanisms and Inheritance Patterns. Genes, 16(5), 478. https://doi.org/10.3390/genes16050478
Lupindo, B. M., Maw, A., i Shabalala, N. (2023). Late diagnosis of autism: Exploring experiences of males diagnosed with autism in adulthood. Current Psychology, 42(28), 24181–24197. https://doi.org/10.1007/s12144-022-03514-z
McQuaid, G. A., Lee, N. R., & Wallace, G. L. (2022). Camouflaging in autism spectrum disorder: Examining the roles of sex, gender identity, and diagnostic timing. Autism, 26(2), 552–559. https://doi.org/10.1177/13623613211042131
Russell, A. S., McFayden, T. C., McAllister, M., Liles, K., Bittner, S., Strang, J. F., & Harrop, C. (2025). Who, when, where, and why: A systematic review of “late diagnosis” in autism. Autism Research, 18(1), 22–36. https://doi.org/10.1002/aur.3278