Każdy człowiek ma osobowość, którą definiujemy jako zespół trwałych wzorców myślenia, odczuwania i zachowania charakteryzujący nasz indywidualny styl życia i sposób radzenia sobie w różnych sytuacjach. Osobowość kształtuje się pod wpływem czynników genetycznych, środowiskowych i doświadczeń życiowych, a proces ten rozpoczyna się już na etapie życia płodowego.
Zaburzenia osobowości są stosunkowo częste, mogą dotyczyć około 10-13% populacji ogólnej. Osoba z zaburzeniami osobowości prezentuje utrwalone wzorce zachowań, które powodują mało elastyczne reakcje na różnorodne sytuacje społeczne i indywidualne, odbiegające od przeciętnych, przyjętych kulturowo norm. Zachowania te mają tendencję do utrwalania i obejmują wiele sfer funkcjonowania – dotyczą sposobu spostrzegania i interpretowania samego siebie, innych osób i wydarzeń, ale też sfery emocjonalnej, panowania nad impulsami i sposobu postępowania w relacjach międzyludzkich. Tym samym mogą wpływać na różne sfery życia: osobistą, rodzinną, edukacyjną czy zawodową, często wiążąc się z odczuwanym przez osobę cierpieniem i trudnościami w funkcjonowaniu społecznym.
Według nadal obowiązującej klasyfikacji ICD-10 wyróżniamy różne typy zaburzeń osobowości:
- osobowość paranoiczna – charakteryzuje się podejrzliwością, brakiem zaufania, nadmierną wrażliwością na porażki i odrzucenie, tendencją do długotrwałego przeżywania przykrości i urazy
- osobowość schizoidalna – obejmuje dystans emocjonalny, chłód i wycofanie z relacji społecznych, wybieranie samotnictwa, pochłonięcie fantazjowaniem i analizą własnych stanów psychicznych
- osobowość chwiejna emocjonalnie
- typu impulsywnego – charakteryzuje się tendencją do podejmowania nieoczekiwanych działań bez zważania na konsekwencje, skłonnością do zachowań kłótliwych i wchodzenia w konflikty
- typu borderline – cechuje się niestabilnością w relacjach interpersonalnych i ocenie osoby własnej, z zaznaczoną wybuchowością, impulsywnością, skłonnością do zachowań autoagresywnych, dominującym uczuciem pustki wewnętrznej
- osobowość dyssocjalna – charakteryzuje się brakiem empatii, niską tolerancją frustracji i niskim progiem wyzwalania agresji, lekceważeniem społecznych norm
- osobowość histrioniczna – cechuje się teatralnością, potrzebą bycia w centrum uwagi, przesadnym wyrazem emocjonalnym, powierzchowną i chwiejną uczuciowością
- osobowość lękliwa – charakteryzuje się stałym uczuciem napięcia, przekonaniem o społecznym nieprzystawaniu, nadmierną wrażliwością na negatywną oceną
- osobowość zależna – obejmuje podporządkowanie własnych potrzeb innym, trudności w podejmowaniu samodzielnych decyzji
- osobowość anankastyczna – cechuje się nadmiernym perfekcjonizmem, sumiennością i nieelastycznością
- inne określone zaburzenia osobowości: ekscentryczna, uległa, niedojrzała, narcystyczna, bierno-agresywna
- mieszane zaburzenia osobowości.
Dla porządku warto wskazać, że sposób podziału zaburzeń osobowości ulegnie zmianie po wdrożeniu klasyfikacji ICD-11. Przeczytacie o tym w odrębnym wpisie.
Diagnostyka
Diagnozę stawia się najczęściej na podstawie analizy historii życia i zachowania pacjenta oraz wykluczenia innych zaburzeń psychicznych w oparciu o szczegółowy wywiad psychiatryczny zebrany od pacjenta i w miarę możliwości od jego bliskich.
Uzupełnieniem diagnostyki może być przeprowadzenie testów psychologicznych, takich jak np. MMPI-2 (Minnesocki Wielowymiarowy Inwentarz Osobowości) lub SCID-5-PD (Ustrukturalizowany Wywiad Kliniczny do diagnozy zaburzeń osobowości wg DSM-5).
Leczenie
Leczeniem przyczynowym w zaburzeniach osobowości jest długoterminowa psychoterapia. Im wcześniej rozpoczęty proces leczenia, tym większe szanse na zmianę jeszcze nie tak bardzo utrwalonych schematów. Należy podkreślić, że leczenie farmakologiczne nie jest w stanie zmienić osobowości pacjenta, tym samym stanowi jedynie leczenie wspomagające, przydatne w celu zarządzania konkretnymi objawami, pozwalające np. na redukcję impulsywnych zachowań, stabilizację nastroju czy redukcję objawów lękowych.
Zaburzenia osobowości wpływają na funkcjonowanie pacjenta w wielu obszarach życia. Choć leczenie często jest długofalowe, odpowiednio dobrana psychoterapia i wsparcie farmakologiczne mogą znacząco poprawić jakość życia osoby nimi dotkniętej.
Warto zatem zgłosić się do lekarza psychiatry, który przeprowadzi proces diagnostyczny, a następnie zaproponuje odpowiednie leczenie.
lek. Joanna Białowąs-Głowacz