Objawy ADHD
Osoba zmagająca się z ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) może doświadczać różnych objawów. Do podstawowych symptomów zalicza się: deficyty uwagi (trudności w koncentracji, nadmierną rozpraszalność, także w odpowiedzi na błahe dystraktory), w efekcie istotne trudności w realizacji zadań wymagających dłuższego zaangażowania intelektualnego, skłonność do inicjowania wielu zadań jednocześnie, z następczą niemożnością ich finalizacji (przechodzenie od jednej aktywności do drugiej bez ich zakończenia), dezorganizację, impulsywność oraz nadmierną aktywność psychoruchową (niemożność pozostania w bezruchu, ruchy tułowia, gestykulacje rękami). Mowa tu zatem o swoistej triadzie objawowej:
Opracowanie własne – M. Burdzik; grafika – K. Kulczyńska
Początek objawów
Według aktualnych klasyfikacji chorób (ICD-11, DSM-5) opisane powyżej objawy powinny występować przed 12. rokiem życia. Często zdarza się jednak, że osoby z ADHD nie pamiętają okresu dzieciństwa, zwłaszcza gdy po raz pierwszy zgłaszają się do psychiatry w wieku dorosłym. Wówczas pomocy staje się wywiad uzyskany od bliskich pacjenta, którzy potrafią opisać jego sposób zachowania we wczesnej młodości.
Czy ADHD może zostać rozpoznane po raz pierwszy w wieku dorosłym?
ADHD czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to pojęcie, które wielu niejako intuicyjnie łączy się z wiekiem dziecięcym. Niemniej, bardzo często zdarza się, że osoby zmagające się z objawami po raz pierwszy zgłaszają się do lekarza dopiero w wieku dorosłym. Rozpoznanie ADHD po 18 roku życia jest zatem jak najbardziej możliwe, a brak wcześniejszej diagnozy go nie wyklucza.
Czy mogę sam się zdiagnozować?
Nie. Rozpoznanie ADHD, tak jak każdej innej jednostki chorobowej stawia lekarz. Istnieją jednak pewne kwestionariusze samooceny, które mogą pomóc w podjęciu decyzji o konsultacji specjalistycznej osobie, która podejrzewa u siebie ADHD.
Do takich narzędzi należy test ASRS (Adult ADHD Self-Report Scale). Test podzielony jest na część A i B. Uzyskanie co najmniej czterech dodatnich wyników (zaciemnione pola) w części A uzasadnia poszerzenie diagnostyki.
Jak wygląda dalszy proces diagnostyczny u psychiatry?
Przebieg dalszego procesu diagnostycznego ustala lekarz psychiatra. Każdorazowo powinien on jednak obejmować:
- badanie ogólnopsychiatryczne – ukierunkowane na ocenę schorzeń współistniejących (zob. kolejny akapit);
- wywiad kliniczny ukierunkowany na objawy ADHD (występujące aktualnie oraz w przeszłości) wraz z oceną ich wpływu na funkcjonowanie pacjenta; często w tym celu używa się narzędzi ustrukturyzowanego wywiadu, takich jak DIVA-5;
- ocenę stanu somatycznego (fizycznego).
W wielu przypadkach w procesie diagnostycznym uczestniczy też psycholog, który również może przeprowadzić test DIVA-5, a także – w zależności od potrzeb – wykonać inne testy diagnostyczne, pozwalające na holistyczną ocenę stanu psychicznego pacjenta.
Ostatecznie rozpoznanie ADHD, zawsze stawia lekarz, na podstawie całokształtu zebranych informacji klinicznych.
Czy ADHD może współwystępować z innymi zaburzeniami psychicznymi?
Oczywiście. W literaturze wskazuje się, że zjawisko współchorobowości dotyczy do 80% pacjentów z ADHD. Tytułowe zaburzenie może współwystępować m.in. z zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami afektywnymi (depresja, choroba afektywna dwubiegunowa), zaburzeniami osobowości, uzależnieniami, zaburzeniami obsesyjno-komuplsyjnymi (OCD) czy zaburzeniami ze spektrum autyzmu.
W takich sytuacjach objawy zgłaszane przez pacjenta będą stanowiły swoistą „wypadkową” wszystkich współwystępujących schorzeń, toteż obraz kliniczny ADHD może odbiegać od klasycznego, dlatego tak ważne jest by proces diagnostyczny był prowadzony przez specjalistę z odpowiednim doświadczeniem.
Jak wygląda leczenie?
Leczenie ADHD obejmuje:
- psychoedukację – służącą poszerzeniu wiedzy i świadomości pacjenta (m.in. na temat doznawanych objawów oraz sposobów radzenia sobie z nimi),
- oddziaływania psychoterapeutyczne – największą skutecznością u osób dorosłych z ADHD cieszy się cechuje się terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
- leczenie farmakologiczne, w którym wykorzystuje się leki o profilu stymulującym – jako leczenie pierwszego rzutu (metylofenidat, lisdeksamfetamina) oraz niestymulującym (atomoksetyna, a poza rejestracją także takie substancje jak: bupropion czy modafinil, memantyna czy klonidyna).
Dobór odpowiednich metod leczenia (bądź ich kombinacji) jest zadaniem lekarza psychiatry. Wybór ścieżki terapeutycznej zależy m.in. od stopnia nasilenia objawów oraz ich wpływu na funkcjonowanie pacjenta, współwystępujących zaburzeń psychicznych, a także obciążeń somatycznych.
W tym ostatnim przypadku psychiatra może zalecić dodatkowe konsultacje specjalistyczne – np. wizytę kardiologiczną, celem całościowej oceny układu krążenia, przed decyzją o włączeniu do leczenia środków o charakterze stymulującym (o tym przeczytasz w kolejnym wpisie).
Czy warto się diagnozować „dopiero” w wieku dorosłym?
Należy pamiętać, że ADHD dorosłych nie jest zjawiskiem rzadkim – częstość występowania tego zaburzenia w populacji dorosłych szacuje się na 2,5 do 5%.
Nieleczone objawy ADHD mogą poważnie utrudniać funkcjonowanie pacjenta zarówno w obszarze edukacyjnym (trudności w zdaniu „z klasy do klasy”, uchybianie terminom, nauka „na ostatni moment”, sesje poprawkowe) jak i zawodowym (uchybianie obowiązkom, niedotrzymywanie terminów, zapominanie o spotkaniach, ciągły „deadline”, rozkojarzenie, spadek efektywności, łatwe porzucanie monotonnych zadań) czy relacyjnym (impulsywność, drażliwość, chaos decyzyjny, skutkujące nieporozumieniami i konfliktami w relacjach z bliskimi, wtórne poczucie niezrozumienia, frustracja itd.).
Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD, nie zwlekaj i zgłoś się do specjalisty. Odpowiednio ukształtowane leczenie, może istotnie poprawić komfort życia.
lek., dr n. prawn. Marcin Burdzik